PALATA RAJKOVIĆA I STAJKOVIĆA (1927)


Kada je izgrađena, Palata Rajkovića i Stajkovića bila je najviša zgrada u Zaječaru. U prizemlju palate nalazile su se trgovačke radnje, na prvom spratu zubarska ordinacija, a ostala dva sprata služila su za stanovanje. 

Stevan Rajković

STEVAN RAJKOVIĆ (1878-1950) 


Poznati zaječarski industrijalac, Stevan Rajković, bio je poreklom iz trgovačke porodice koji je, nakon iznenadne smrti najstarijeg brata, preuzeo trgovačku firmu od oca Coke. Bio je izuzetno uspešan trgovac i brzo se obogatio zahvaljujući kupoprodaji na veliko. Pred izbijanje Prvog svetskog rata 1914. godine deo stečenog kapitala rešio je da uloži u industriju, te je započeo izgradnju velikog i savremenog industrijskog mlina u Zaječaru. Nakon završenih mlinskih prostorija i skladišta, rat ga je omeo da završi izgradnju ostalih zgrada i instalira mašine.


Nikola Stajković (Foto: Milan Lalović, kolekcija Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar)

Nakon rata, odlučio je 1922. godine da stupi u partnerstvo sa Nikolom Stajkovićem, koji se do tada bavio trgovinom žitaricama i stekao veliko bogatstvo. Stevan Rajković je uložio objekte i obrtna sredstva, dok je Nikola Stajković trebalo da uloži novac za kupovinu i montažu mlinskih mašina i postrojenja.

Mlin je završen 1924. godine i odmah otpočeo sa radom, i imao je kapacitet od 4 vagona dnevno. Radio je pod nazivom „Automatski mlin Rajković–Stajković“, skraćeno RIS. Bio je to najmoderniji i najveći industrijski mlin u Timočkoj Krajini, sa skladištem za 100 vagona pšenice. Mlin je od samog početka radio punim kapacitetom, tako da su Rajković i Stajković otkupljivali sve viškove pšenice iz cele Timočke Krajine. Brašno je prodavano u Srbiji, Makedoniji, Bosni, Dalmaciji, sve do Dubrovnika

Kako bi povećali proizvodnju, bio im je neophodan obrtni kapital. Kako bi ga obezbedili, osnovali su u Zaječaru svoju banku – Generalnu banku Rajković i Stajković A.D. Za potrebe rada ove banke, kupili su nekadašnju kafanu „Evropa“ na ondašnjoj Velikoj („ženskoj“) pijaci u samom centru grada. Nekoliko prostorija zadržali su za kancelarije banke, dok su ostale date u zakup drugim korisnicima.

Zgrada Generalne banke Rajković i Stajković A.D. na razglednici, kolekcija Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar

Veliku dobit od mlina i banke ulagali su u razne nekretnine (vinograde, dućane, placeve, itd.) U krugu samog mlina, sagradili su impresivnu poslovnu zgradu (koja se i danas nalazi u krugu nekadašnje Fabrike porcelana), dok su u centru grada podigli višespratnu stambenu zgradu sa lokalima u prizemlju, koja je Zaječarcima poznata kao „Palata Rajkovića i Stajkovića“

Oko 1930. godine partnerstvo Rajkovića i Stajkovića postaje sve upitnije, usled nesporazuma oko obračuna podele profita. Rajković je uložio znatno više sredstava u mlin, te je očekivao i veći deo dobiti, dok Stajković nije hteo da otplaćuje kredit dobijen od države, čime je ugrožio rad mlina. Godine 1931. pokrenuta je sudska parnica kako bi se utvrdili delovi učešća, i koja je trajala dugi niz godina, sve do prestanka njihovog partnerstva 1938. godine. Njihova banka uspešno je opstala sve do kraja Drugog svetskog rata, 1945. godine, kada je postala državno vlasništvo.

Godine 1939. Stevan Rajković podigao je novu porodičnu kuću, pravu palatu, u Ulici Ljube Nešića (u kojoj se kasnije nalazio hotel „Putnik“, gradska biblioteka, a do nedavno Radio-televizija Zaječar). Stevan je sa suprugom Natalijom imao jednog sina, Borislava, koji se kao student povredio na skijanju i od zadobijene povrede preminuo 1941. godine. U čast sinu, Stevan je 1946. godine sagradio zgradu za parastose na gradskom groblju, koja se i danas koristi. 

Nasledio ga je sestrić Dobrivoje Radosavljević – Bobi, sin sestre Stanije, koji se kao častan komunista odrekao naslednog bogatstva, te je Stevan kao naslednika odredio bratanca Nikolu J. Rajkovića iz Grljana. Sva preduzeća Rajkovića nacionalizovana su nakon Drugog svetskog rata, kao i Palata Rajkovića i Stajkovića.

Stara razglednica Zaječara na kojoj se sa leve strane vidi Palata Rajkovića i Stajkovića. Kolekcija Istorijskog arhiva
Izgoreli dućani Uroša Lalkovića pored kojih se vidi Palata Rajkovića i Stajkovića. Kolekcija Istorijskog arhiva
Fotografija centra iz 1960ih. Kolekcija Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar

IZVORI: 

Stevan Veljković, Iz starog Zaječara: rodovi i porodice, građevine i radovi. Zaječar, 2002.

Sergije Kalčić, Zaječar na starim fotografijama i razglednicama I. Zaječar, 1997. 


SAGRAĐENA PALATA RAJKOVIĆEVA & STAJKOVIĆA

Palata Rajkovića i Stajkovića sagrađena kao najviša zgrada u Zaječaru.

1927

RAJKOVIĆEVA I STAJKOVIĆEVA PALATA NACIONALIZOVANA

Nakon Drugog svetskog rata, zgrada je nacionalizovana, kao i ostala imovina Stevana Rajkovića i Generalne banke Rajković i Stajković A.D.

1945
Podržite sređivanje i oživljavanje javnih prostora u Zaječaru! Donirajte sredstva u Fond "Obnova"

DONIRAJ
Podelite:

Još zanimljivih lokacija


PROSLAVA U ESNAFSKOM DOMU

ZGRADA POZORIŠTA „ZORAN RADMILOVIĆ“ (1904)

Zgrada pozorišta, sagrađena kao Esnafski dom 1904. godine, bila je jedna od najlepših i najimpresivn...

Sv Juraj

KATOLIČKA CRKVA ŽUPA SV. JURJA (1929)

Tokom njene istorije, pored asumpcionista, župom su upravljali i salezijanci, dijecezanski sveštenic...

Biblioteka

ZGRADA MATIČNE BIBLIOTEKE „SVETOZAR MARKOVIĆ“ (1935)

Zaječarska biblioteka spada među najstarije institucije kulture u gradu, sa tradicijom dugom preko 1...

ŽENSKA ŠKOLA

ZGRADA SPECIJALNE I MUZIČKE ŠKOLE (1897)

Zgradu je 1897. godine, u sklopu Esnafskog doma, podiglo Udruženje trgovaca i poklonilo zaječarskoj...