BIOSKOP „TIMOK“ (1924-2010)


Bioskopa „Timok“ ne bi bilo bez Čedomira Čede Jankovića (1894-1944) koji je za svog života bio upamćen kao električar, bravar, prodavac, ugostitelj, rukovalac parnim lokomobilima i eksplozivnim motorima, kinooperater, prodavac stranih poljoprivrednih mašina, benzina, nafte, i automobilskih guma.

Čeda Janković sa suprugom Jelenom i sinovima Ljubomirom, Dragoslavom, Ivanom i Ilijom

Čeda Janković, čovek radoznalog uma i zaljubljenik u novu umetnost „magičih pokretnih slika“, video je 1920. godine u Beču omanji bioskop „Astorija“ koji mu se jako dopao, te je rešio da takav sagradi u Zaječaru. Kupio je plac u tadašnjem zaleđu centra grada da na njemu izgradi moderan bioskop, dok je zgradu projektovao arhitekta inženjer Kolar.

Čeda Janković na lokaciji na kojoj je podignut bioskop

Sa izgradnjom se počelo 1921. godine i zgrada je bila završena 1924. godine, kada su prvi nemi filmovi počeli da se prikazuju. Tokom 1925. godine završene su još neke adaptacije, nakon čega je zgrada dobila svoj konačan lik. Imala je veliku bioskopsku dvoranu, sa sedištima u parteru i polukružnim ložama u dva nivoa, kao i balkonom iznad njih i duž cele sale. U parteru su se nalazili stolovi na kojima je za vreme filmskih predstava služeno piće po narudžbini posetilaca. Ispred velikog bioskopskog platna u dnu dvorane, nalazila se prostrana bina sa otvorom za muzičare koji su pratili neme filmove. Bioskop je imao oko 200 sedišta. Na ulazu u zgradu nalazio se mali bife „Laf“ koji su osim posetilaca bioskopa mogli koristiti i prolaznici.

Čeda Janković na balkonu bioskopa
Čeda Janković u kafani "Laf"
Kafana "Laf" na ulazu u bioskop

Nakon još jedne rekonstrukcije 1926. godine, sala bioskopa je imala 400 sedišta, a na terasi još 150, gde su gosti takođe bili služeni pićem iz bifea. Kako neki izvori potvrđuju, na krovu zgrade su zapravo bile izgrađene dve terase za istovremeno prikazivanje dve različite projekcije. U jednom trenutku je stara prostorija u kojoj se nalazio kinoprojektor adaptirana za smeštaj „Društva prijatelja Francuske“, tj. za Francusku čitaonicu i biblioteku, ustupljenu bez naknade. Bioskop je imao i svoj agregat za struju i, tako opremljen, počeo je zvanično da radi nakon dobijanja Rešenja Ministarstva trgovine i industrije 31. avgusta 1927. godine pod imenom „Gradski bioskop“.

Čeda Janković sa porodicom na terasi bioskopa, u prizemlju se vidi fotografski atelje Mih. Markovića
Terasa bioskopa

Kako bi privukao što veći broj posetilaca, Čeda Janković je vrlo rano počeo sa štampanjem plakata, dok je u centru grada postavio svetleću reklamu. Ubrzo su proslave Srpske Nove godine uz film i „igranku do zore“ postale vrlo popularne, a kojima je samo 263 osoba moglo da prisustvuje. Subotom i nedeljom i prepodnevnim časovima organizovane su igranke za koje je nabavljen dupli gramofon, tj. gramofon sa dva diska, kako bi igranke trajale što duže. U produžetku zgrade, jedan od novoizgrađenih lokala ustupljen je poznatom fotografskom ateljeu Mihajla Markovića.

Za vreme Drugog svetskog rata, okupacione vlasti su, na osnovu Uredbe vojnog zapovednika, naložile Jankoviću da bioskop mora da nastavi sa radom, što je on odlagao. Pod pretnjom hapšenja i oduzimanja bioskopa, primoran je da otpočne sa radom 3. maja 1941. godine, prikazujući strogo kontrolisane filmove.

Plakat za propagandni film "Večiti Jevrejin" tokom Drugog svetskog rata. Iz kolekcije Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar.

Tokom rata, Čeda Janković je preživeo logor u Nišu, gde su ga okupacione vlasti odvedele kao taoca; no nije preživeo juni 1944. godine, kada je ubijen u okolini Boljevca od strane pripadnika zaječarskih četnika, nakon odbijanja da im isplati veliku sumu novca. Bioskop je tako ostao bez vlasnika, pa je njegova supruga Jelena sa sinovima preuzela rukovođenje. Nakon oslobođenja 1944. godine, bioskop je dobijao filmove od Filmske sekcije Srbije, pre svega besplatne iz Sovjetskog Saveza i kupljene iz Velike Britanije i Sjedinjenih Američkih Država, kao i filmove koji su bili oduzeti od raznih distributera i bili skrivani u bunkerima za vreme okupacije. Po rešenju Sreskog narodnog suda u Zaječaru, br. 1649/45 od 11. oktobra 1945. godine, bioskop prelazi u ruke države kao i sva ostala imovina Čedomira Jankovića, sem stana na spratu koji je ostavljen porodici.

Čeda Janković sa porodicom

Od 1945. godine bioskop radi u novim uslovima i 1950. godine dobija naziv Preduzeće za prikazivanje filmova. Zanimljivo je da su nakon Drugog svetskog rata, u sali magacina Čede Jankovića pored zgrade bioskopa, održavane igranke i priredbe na kojima su nastupali zaječarski džez sastavi i izvođači šlagera i zabavne muzike. Tokom ’70tih Preduzeće menja naziv u Radna organizacija za prikazivanje filmova „Timok” Zaječar, kasnije u Preduzeće u društvenoj svojini za prikazivanje filmova „Timok” Zaječar

Bioskop TIMOK tokom 1960ih. Iz kolekcije Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar.

„Zlatnim dobom” zaječarskog bioskopa mogu se slobodno smatrati sedamdesete godine prošlog veka, kada su tri do četiri projekcije dnevno bile uobičajene, dok je repertoar pravljen tako da zadovolji ukuse svih uzrasta publike. Tokom leta, filmovi su prikazivani na letnjoj terasi na krovu, i neretko se dešavalo da nestašci iz komšiluka projekcije gledaju sa krovova obližnjih zgrada. Filmovi su bili aktuelni i prikazivani odmah nakon beogradskih premijera, dok je ostalo zabeleženo da je nekolicina filmova svoju premijeru imala baš u Zaječaru. 

Avionski snimak bioskopa. Iz kolekcije Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar.

Tokom kriznih 1990-ih godina, usled nedostatka brige i sredstava, bioskop je veći deo decenije ostao zatvoren. Nove navike gledanja filmova u porodičnim domovima, otvaranje video-klubova i rasprostranjena piraterija, uticali su na smanjeno interesovanje publike za biskope, te je ista sudbina zadesila i nekada najomiljeniji gradski bioskop u Zaječaru. Godine 2002. prethodno preduzeće je transformirano i postaje Društveno preduzeće za prikazivanje filmova „Timok” Zaječar.

Tokom 2005. godine bioskop je ponovo proradio, na inicijativu kinooperatera Aleksandra Videnovića (sugrađanima poznatijeg kao Aca Tupižnica), koji je volonterskim entuzijazmom pokušao da oživi magiju sedme umetnosti. Nažalost, ta inicijativa je kratko trajala i, nakon skoro veka postojanja, bioskop „Timok“ zvanično je izbrisan iz registra organizacija krajem 2010. godine.

Fotografija bioskopa pre samog zatvaranja. Iz kolekcije Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar.

JANKOVIĆEVA ČESMA (1930)


Dobar deo profita Čeda Janković odvajao je za opšte društvene potrebe i rad raznih humanitarnih, prosvetnih i drugih ustanova i akcija. Tako je 1930. godine izgradio artesku česmu u pasažu, koja je sa dve lule snabdevala pijaćom vodom domaćinstva u široj okolini. Na česmi se nalazi natpis: „Česma zadužbina sinova Marjana Jankovića, savremenicima u znak pažnje, a budućim pokolenjima za primer. Dubina 188 m. Pronađena septembra 1930. godine.”


Česma je ugrađena u zid bioskopa „Timok” i sa nje je voda pumpama izbacivana do cisterne na vrhu zgrade bioskopa, odakle je distribuirana stanovnicima okolnih ulica u vidu “mini gradskog vodovoda”. Otpadne vode sa česme su kanalom oticale do opštinske jaruge u neposrednoj blizini.

IZVORI:

Stevan Veljković, Iz starog Zaječara: rodovi i porodice, građevine i radovi. Zaječar, 2002.

Ilija Janković, „Bioskop „Timok“ u Zaječaru (1924-1945).“ Razvitak br.209-210, Zaječar, 2002, str.42-52.

dr Miodrag Velojić, Zaječarske javne česme. Zaječar, 2015.

Ivan Đorđević i dr., Zabavna muzika u Zaječaru. Zaječar, 2007.

Čeda Janković sa radnicima
Razglednica sa fotografijom bioskopa, početak XX veka. Kolekcija Istorijskog arhiva "Timočka krajina" Zaječar

ZAVRŠENA ZGRADA BIOSKOPA

Izgradnja zgrade bioskopa započeta je 1921. godine po projektu arhitetke Kolara, inspirisana bečkim bioskopom "Astorija".

1924

DRUGA REKONSTRUKCIJA

Nakon još jedne rekonstrukcije sala bioskopa je imala 400 sedišta, a na terasi još 150, gde su gosti takođe bili služeni pićem iz bifea. 

1926

REŠENJE MINISTARSTVA TRGOVINE I INDUSTRIJE

Nakon dobijanja Rešenja Ministarstva trgovine i industrije 31. avgusta, Gradski bioskop je zvanično otvoren.

1927

IZGRAĐENA JANKOVIĆEVA ČESMA

Čeda Janković finansirao je bušenje i gradnju česme u pasažu bioskopa i koja je sa dve lule snabdevala pijaćom vodom domaćinstva u široj okolini.

1930

BIOSKOP PONOVO OTVOREN PO NAREĐENJU OKUPATORA

Čeda Janković je po izbijanju Drugog svetskog rata zatvorio bioskop ali je pod pretnjom hapšenja i oduzimanja bioskopa bio primoran da ga ponovo otvori 3. maja, prikazujući strogo kontrolisane filmove.

1941

UBIJEN ČEDA JANKOVIĆ

Čeda Janković ubijen je juna meseca u okolini Boljevca od strane zaječarskih četnika nakon odbijanja da im isplati veliku sumu novca. Vođenje bioskopa preuzela je njegova supruga Jelena sa sinovima.

1944

BIOSKOP POSTAJE DRŽAVNO VLASTNIŠTVO

Bioskop postaje državno vlasništvo 11. oktobra, kao i ostala imovina Čedomira Jankovića, osim stana na spratu koji je ostavljen porodici.

1945

BIOSKOP POSTAJE PREDUZEĆE ZA PRIKAZIVANJE FILMOVA

Bioskop dobija naziv Preduzeće za prikazivanje filmova.

1950

NOVE PROMENE NAZIVA

Tokom 1970ih Preduzeće menja naziv u Radna organizacija za prikazivanje filmova "Timok" Zaječar, a nešto kasnije u Preduzeće u društvenoj svojin za prikazivanje filmova "Timok" Zaječar.

1970

BIOSKOP ZATVOREN

Tokom kriznih 1990ih, usled nedostatka brige i sredstava, bioskop je veći deo decenije ostao zatvoren. 

1990

NOVA PROMENA IMENA

Prethodno preduzeće je transformisano i postaje Društveno preduzeće za prikazivanje filmova "Timok" Zaječar.

2002

BIOSKOP PONOVO OTVOREN

Bioskop je ponovo proradio, na inicijativu kinooperatera Aleksandra Videnovića (Ace Tupižnice) koji je volonterskim entuzijazmom pokušao da oživi magiju sedme umetnosti.

2005

BIOSKOP ZVANIČNO ZATVOREN

Nakon gotovo punog veka, bioskop "Timok" zvanično je izbrisan iz registra organizacija krajem godine.

2010
Podržite sređivanje i oživljavanje javnih prostora u Zaječaru! Donirajte sredstva u Fond "Obnova"

DONIRAJ
Podelite:

Još zanimljivih lokacija


Gimnazija dvorište

ZGRADA GIMNAZIJE (1964)

Zaječar je dobio srednju školu među prvima u Srbiji – 22. avgusta 1836. godine osnovana je „velika š...

Tehnička škola

TEHNIČKA ŠKOLA (1966)

Tehnička škola osnovana je 1966. godine kao najmlađa među srednjim školama i od početka se nalazila...

Palata Rajkovića i Stajkovića

PALATA RAJKOVIĆA I STAJKOVIĆA (1927)

Kada je izgrađena, Palata Rajkovića i Stajkovića bila je najviša zgrada u Zaječaru.

Srednjoškolski centar

ZGRADA SREDNJE MEDICINSKE ŠKOLE (1959)

Na predlog Ministarstva narodnog zdravlja, 30. jula 1948. godine, osnovana je škole za medicinske se...